Το φαρμακείο αποτελεί, κατά πάγια αντίληψη της ελληνικής έννομης τάξης, ιδιότυπη επιχείρηση δημοσίου ενδιαφέροντος, δεδομένης της άμεσης συνάφειάς του με την προστασία της δημόσιας υγείας. Η ιδιαιτερότητα αυτή δικαιολογεί την εκτενή κανονιστική του ρύθμιση και διαφοροποιεί το φαρμακείο από τις κοινές εμπορικές επιχειρήσεις. Τα τελευταία έτη, ωστόσο, το παραδοσιακό πρότυπο της ατομικής επιχείρησης φαρμακείου έχει υποχωρήσει αισθητά, ως αποτέλεσμα συνδυασμένων νομοθετικών και οικονομικών εξελίξεων.
Νομοθετική μεταβολή του καθεστώτος ίδρυσης φαρμακείων
Καθοριστικής σημασίας υπήρξε η μεταρρύθμιση που επήλθε με το άρθρο 64 του ν. 4509/2017, με το οποίο αναδιαμορφώθηκε ριζικά το πλαίσιο χορήγησης άδειας ίδρυσης φαρμακείου. Για πρώτη φορά προβλέφθηκε ρητώς η δυνατότητα χορήγησης άδειας όχι μόνο σε φαρμακοποιούς, αλλά και σε φυσικά πρόσωπα μη φαρμακοποιούς, καθώς και σε συνεταιρισμούς φαρμακοποιών. Παράλληλα, καθιερώθηκε η λειτουργία φαρμακείου είτε ως ατομικής επιχείρησης είτε ως εμπορικής εταιρείας οποιασδήποτε μορφής, πλην της ανώνυμης εταιρείας, σηματοδοτώντας την αποδυνάμωση του αυστηρά προσωπικού χαρακτήρα της φαρμακευτικής εκμετάλλευσης (Άρθρο 64 ν. 4509/2017, Άδεια ίδρυσης φαρμακείου, ΦΕΚ Α’ 201/2017).
Εξειδίκευση με το π.δ. 64/2018 και ενίσχυση της επιχειρηματικής συγκέντρωσης
Το προεδρικό διάταγμα 64/2018 εξειδίκευσε τις ανωτέρω ρυθμίσεις, θέτοντας λεπτομερείς όρους για την ίδρυση και λειτουργία φαρμακείων. Ιδίως, προέβλεψε τη δυνατότητα κατοχής έως δέκα (10) αδειών φαρμακείου από το ίδιο φυσικό πρόσωπο σε πανελλαδική κλίμακα, καθώς και τη λειτουργία φαρμακείων μέσω εταιρικών σχημάτων, υπό την προϋπόθεση συμμετοχής φαρμακοποιού στη διοίκηση και στην ευθύνη λειτουργίας. Η ρύθμιση αυτή ευνόησε την ανάπτυξη οργανωμένων επιχειρηματικών δομών και κατέστησε την ατομική επιχείρηση λιγότερο ανταγωνιστική (Π.Δ. 64/2018, Ρυθμίσεις επαγγέλματος φαρμακοποιού – Ίδρυση φαρμακείου, ΦΕΚ Α’ 124/2018).
Οικονομικοί και λειτουργικοί παράγοντες
Πέραν της νομοθετικής μεταβολής, καθοριστικό ρόλο διαδραμάτισαν οι οικονομικές πιέσεις στον κλάδο, όπως η μείωση των περιθωρίων κέρδους, η επιβολή μηχανισμών υποχρεωτικών επιστροφών και η αύξηση του λειτουργικού κόστους. Τα δεδομένα αυτά καθιστούν την ατομική επιχείρηση λιγότερο βιώσιμη σε σχέση με τα εταιρικά σχήματα, τα οποία επιτρέπουν κατανομή κινδύνου, καλύτερη χρηματοδότηση και προσαρμογή στις κανονιστικές απαιτήσεις.
Μετασχηματισμός του ρόλου του φαρμακείου
Το σύγχρονο φαρμακείο έχει εξελιχθεί σε πολυλειτουργικό φορέα παροχής υπηρεσιών υγείας, με δραστηριότητες που υπερβαίνουν την απλή διάθεση φαρμάκων. Η εξέλιξη αυτή προϋποθέτει οργανωτική επάρκεια και επιχειρηματική ευελιξία, στοιχεία που ευνοούν τα εταιρικά σχήματα έναντι της παραδοσιακής ατομικής εκμετάλλευσης.
Η υποχώρηση της ατομικής επιχείρησης φαρμακείου δεν αποτελεί τυχαίο ή παροδικό φαινόμενο, αλλά το αποτέλεσμα συνειδητής νομοθετικής επιλογής και αντικειμενικών οικονομικών συνθηκών. Το ισχύον θεσμικό πλαίσιο, όπως διαμορφώθηκε με τον ν. 4509/2017 και το π.δ. 64/2018, προσανατολίζεται σαφώς προς την ενίσχυση οργανωμένων και βιώσιμων επιχειρηματικών σχημάτων, επιδιώκοντας την ισορροπία μεταξύ ελεύθερης οικονομικής δραστηριότητας και προστασίας της δημόσιας υγείας.